داستانهای شگفت انگیز از صدقه و فواید آن – قسمت چهارم( نوشتاری ) معصومه بیگم آزرمی

سیره تربیتی انبیای الهی در قرآن کریم ( نوشتاری ) حجت الاسلام والمسلمین عابدینی
14 مارس 2017
داستانهای شگفت انگیز از صدقه و فواید آن – قسمت پنجم ( نوشتاری ) معصومه بیگم آزرمی
23 مارس 2017

داستانهای شگفت انگیز از صدقه و فواید آن
نویسنده : معصومه بیگم آزرمی
قسمت چهارم
انفاق و صدقه پنهانی در سخنان معصومین

۱- از امام صادق علیه السلام نقل شده است که فرمود: «یا عمار! ألصدقه و الله فی السر أفضل من الصدقه فی العلانیه؛ ای عمار! به خدا قسم صدقه پنهانی برتر از صدقه علنی و آشکار است.»( بحارالانوار، ج ۵۲، ص ۱۲۷، روایت ۲۰٫)
۲- از امیر مؤمنان علی علیه السلام نقل شده است که فرمود: «… صدقه السر فانها تذهب الخطیئه و تطفی ء غضب الرب؛ صدقه پنهانی گناه را می برد و غضب خداوند را خاموش می کند.»( بحارالانوار، ج ۹۶، ص ۱۷۷، روایت ۹۰٫)
۳- از امام صادق علیه السلام نقل شده است که فرمود: «صدقه العلانیه تدفع سبعین نوعا من البلاء و صدقه السر تطفی ء غضب الرب؛ صدقه آشکار و علنی هفتاد نوع از بلا را دفع می کند و صدقه پنهانی غضب خداوند را خاموش می کند».( بحارالانوار، ج ۹۶، ص ۱۷۹، روایت ۲۰٫)
۴- از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نقل شده است که فرمود: «ألصدقه تطفی ء الخطئه کما تطفی ء الماء النار و تدفع سبعین بابا من البلاء؛ صدقه گناه را خاموش می کند همان طوری که آب آتش را خاموش می کند، و هفتاد نوع بلا را از انسان دفع می کند».
سؤال: در این جا مطرح می شود که چرا زکات و صدقات واجبه اظهارش بهتر است؟
جواب: باید گفت: شاید به خاطر دو چیز باشد:
۱- برای این که متهم نشود یعنی مردم نگویند این فرد زکات نداده و فاسق است.
۲- یا این که دیگران ببینند و در این عمل از او پیروی کنند همان گونه که نمازهای مستحبی و نوافل را بهتر است مخفیانه و دور از چشم دیگران به جای آورد تا از ریا دورتر باشد ولی نمازهای واجب را بهتر آن است که در مسجد و جماعت به جای آورد.
خاندان پیامبر (ص) و دستگیری از فقراء
سیره و روش آنان به گونه ای بود که حتی صدقات را از خود فقرا و نیازمندان هم مخفی می داشتند، مخصوصا در حالات بعضی از آنان وارد شده است که شب ها انبانی را به دوش می گرفتند و صدقات را به خانه های فقرا و مساکین می بردند و مخفیانه انفاق می کردند، که اثر آن بعد از وفات بر پشت مبارکشان بود.
شرط ششم: این که صدقه و انفاق همراه با آزار و منت نباشد.
خداوند متعال می فرماید: «یا أیها الذین امنوا لا تبطلوا صدقاتکم بالمن و الاذی کالذی ینفق ماله رئاله الناس…؛ ای کسانی که ایمان آورده اید! بخشش های خود را با منت و آزار باطل نسازید! همانند کسی که مال خود را برای نشان دادن به مردم، انفاق می کند؛ و به خدا و روز رستاخیز، ایمان نمی آورد؛ (کار او) همچون قطعه سنگی است که بر آن، (قشر نازکی از) خاک باشد؛ (و بذرهایی در آن افشانده شود)؛ و رگبار باران به آن برسد، (و همه خاک ها و بذرها را بشوید)، و آن را صاف (و خالی از خاک و بذر) رها کند. آن ها از کاری که انجام داده اند، چیزی به دست نمی آورند؛ و خداوند، جمعیت کافران را هدایت نمی کند.»( قرآن مجید، سوره بقره، آیه ۲۶۴٫)
در این آیه اشاره به این حقیقت شده که افراد با ایمان نباید انفاق های خود را در راه خدا بر اثر منت گذاردن و آزار رسانیدن، باطل و بی اثر سازند، سپس دو مثال جالب برای انفاقهایی که آمیخته با منت و آزار و ریاکاری و خودنمائی است، و انفاقهایی که آمیخته با منت و آزار و ریاکاری و خودنمائی است، و انفاقهایی که از ریشه اخلاص و عواطف انسانی سرچشمه گرفته، بیان شده است:
مثال اول
قطعه سنگ محکمی را در نظر بگیرید که قشر نازکی از خاک روی آن را پوشانده باشد، بذرهای مستعدی در این خاک افشانده شوند و در معرض هوای آزاد و تابش آفتاب قرار گیرند و سپس باران، کاری جز این نمی کند که آن قشر نازک خاک را همراه بذرها می شوید و پراکنده می سازد، و سنگ سخت غیر قابل نفوذ که هیچ گیاهی در آن نمی روید با قیافه خشونت بار خود آشکار می گردد! این به خاطر آن نیست که تابش آفتاب و هوای آزاد و نزول باران مزبور، اثر بدی داشته است بلکه به خاطر آن است که محل بذرها محل نامناسبی بوده، ظاهری آراسته، و درونی خشن و غیرقابل نفوذ داشته است، و تنها قشر نازکی از خاک روی آن را گرفته بوده، در حالی که پرورش گیاه و درخت نیاز به آن دارد که علاوه بر روی زمین، اعماق آن هم آماده برای پذیرش ریشه ها و تغذیه آن باشد.
قرآن اعمال ریاکارانه و انفاق های آمیخته با منت و آزار را که از دل های قساوتمند سرچشمه می گیرد تشبیه به آن قشر خاک می کند که روی سنگ سختی را پوشانده است، و هیچ گونه بهره ای از آن نمی توان برد بلکه زحمات باغبان و برزگر را بر باد می دهد.
یک مثال جالب دیگر
باغ سر سبز و خرمی را در نظر بگیرید که در زمین مرتفع و حاصلخیزی در برابر نسیم آزاد و آفتاب فراوان قرار گرفته باشد و باران های درشت و نافع در آن ببارد، و هنگامی که باران نمی بارد در پرتو ریزش شبنم و باران های ریز، طراوت و لطافت و خرمی باغ دیگر میوه می دهد، زیرا گذشته از این که زمین حاصلخیز است به طوری که حتی شبنم و باران های ریز برای به ثمر رسیدن میوه های آن کافی است تا چه رسد به باران های درشت، چون در بلندی قرار گرفته از هوای آزاد و نور کافی خورشید بهره فراوانی می گیرد و علاوه بر منظره زیبایی که از دور چشم هر بیننده ای را به خود جلب می کند از خطر سیلاب محفوظ است.
کسانی که اموال خود را برای خوشنودی خدا و استوار شدن ایمان و یقین در قلب و جان خویش انفاق می کنند، همانند این باغ هستند که محصولی پر برکت و مفید و پر ارزش خواهد شد.( تفسیر نمونه، ج ۲، ص ۲-۲۴۱٫)
اخبار و روایات در مذمت منت و ایذاء در انفاق و صدقه
۱- در کتاب وقایع الایام از رسول خدا صلی الله علیه و آله منقول است که فرمود: «ألمنان بما یعطی لا یکلمه الله و لا ینظر الیه و لا یزکیه؛ کسی که چیزی بدهد و منت گذارد، خداوند تعالی با او سخن نگوید و به او نظر نکرده و او را تزکیه نکند».
۲- عبدالرحمن سلمی روایت کرده است که حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرمود: «چون سائل (فقیر) سؤال (طلب) کند، او را رد نکنید، تا از آن فارغ شود، و اگر خواستی او را جواب کنی، جوابت با وقار و نرمی باشد، یا در حد این که چیز اندکی به او بذل نمائی، چون با این عمل، زمانی بر شما می رسد که سائلی سراغ شما آید(که از انس باشد نه از جن) و نگاه می کنند و شما را در نعمتی می بینند که خدای با شما کرده است.
۳- راوی گوید که روزی حضرت علی علیه السلام و خضر علیه السلام به هم رسیدند امیرالمؤمنین علیه السلام خطاب به خضر علیه السلام عرض کرد: خواستم سخنی حکمت آمیز از تو یاد گیرم.
خضر علیه السلام گفت: «ما أحسن عطف الاغنیاء علی الفقراه رغبه فی ثواب الله؛ چقدر زیباست مهربانی و شفقت ثروتمندان بر فقرا و بیچارگان به امید ثواب خداوند.»
در جواب امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: دانی از آن زیباتر و بهتر چیست؟
خضر علیه السلام گفت: بگو
حضرت علی علیه السلام فرمود: «و أحسن من ذلک تیه الفقراء علی الاغنیاء ثقه بالله؛ بهتر و زیباتر از این، تکبر بیچارگان و درماندگان بر توانگران است از روی اعتمادی که به خداوند متعال دارند.»
خضر علیه السلام گفت: این جمله را باید با قلم زرین بنویسند.( بحارالانوار، ج ۳۹، روایت ۴٫)
۴- حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند با سه دسته سخن نمی گوید: «ألمنان الذی لا یعطی شیئا الا بمنه… ؛ کسی که بخشش نمی کند مگر همراه منت گذاشتن…»( بحارالانوار، ج ۹۶، ص ۱۴۱، روایت ۶٫)
۵- امام صادق علیه السلام فرمود: «من أنفق ماله ابتغاء مرضات الله ثم امتن علی من تصدق علیه کان کمن قال الله تعالی: أیود أحدکم أن تکون له جنه من نخیل و أعناب تجری من تحتهاالانهار و له فیها من کل الثمرات فاصابه الکبر و له ذریه ضعفاء فأصابه اعصار فیه نار فاحترقت؛ کسی که مالش را برای جلب رضای خدا انفاق کند سپس بر کسی که صدقه را اخذ کرده است منت گذارد مانند کسی است که خدای بزرگ در این آیه فرموده است: آیا کسی از شما دوست دارد که باغی از درختان خرما انگور داشته باشد که از زیر درختان آن، نهرها بگذرد، و برای او در آن (باغ)، از هرگونه میوه های وجود داشته باشد، در حالی که به سن پیری رسیده و فرزندانی(کوچک و ضعیف) دارد، (در این هنگام)، گردبادی(کوبنده)، که در آن آتش (سوزانی است)، به آن برخورد کند و شعله ور گردد و بسوزد؟! (هیمن طور است حال کسانی که انفاق های خود را برای شما آشکار می سازد؛ شاید بیندیشید (و با اندیشه، راه حق را بیابید)!»( بحارالانوار، ج ۹۶، ص ۱۴۳، روایت ۸٫)
۶- رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «من اسدی الی مؤمن معروفا ثم آذاه بالکلام أو من علیه فقد أبطل الله صدقته»؛( بحارالانوار، ج ۹۳، ص ۱۴۲٫) هرکه چیزی به مومنی ببخشد سپس او را با سخن بیازارد و یا بر او منت گذارد خدای تعالی صدقه اش را باطل کند.
۷- رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: من اصطنع الی أخیه معروفا فامتن به أحبط الله عمله و ثبت وزره، و لم یشکر له سعیه؛( بحارالانوار، ج ۹۳، ص ۱۴۱٫) هرکه به برادر مؤمن خویش چیزی ببخشد و او را ممنون خود گرداند خدا عملش را باطل و وبال و گناهش را ثابت کند و سعیش را مشکور نخواهد ساخت.
۸- پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: ان الله تبارک و تعالی کره لی ست خصال و کرهتهن للأوصیاء من ولدی و أتباعهم من بعدی: العبث فی الصلاه. و الرفث فی الصوم، و المن بعد الصدقه، و اتیان المساجد جنبا، و التطلع فی الدور، و الضحک بین القبور؛( بحارالانوار، ج ۹۶، ص ۱۴۰٫) همانا خدای تبارک و تعالی شش خصلت را برای من نپسندیده و من هم برای فرزندانم که وصی من می باشند و پیروان آنان نمی پسندم: بازی کردن در نماز، و جماع در روزه، و منت گذاری پس از صدقه، و بحالت جنابت بمسجد رفتن، و نگاه کردن به خانه های مردم، و خندیدن در قبرستانها.
۹- امام صادق علیه السلام فرمود: لا یدخل الجنه العاق لوالدیه، و المدمن الخمر، و المنان بالفعال للخیر اذا عمله؛( بحارالانوار، ج ۹۶، ص ۱۴۱٫) کسی که نسبت به پدر و مادرش نافرمان باشد و شخص می گسار، و آن کس که کار خوبی کرده ولی بر مردم منت میگذارد وارد بهشت نمی شوند.
۱۰- امام صادق علیه السلام از پدران بزرگوارش علیه السلام روایت فرموده: که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده است: لا تقوم الساعه حتی تکون الصلاه منا، و الأمانه مغمنا، و الزکاه مغرما الخبر؛( بحارالانوار، ج ۹۶، ص ۲۸٫) قیامت برپا نمی شود تا آن که نمازگزاردن منت باشد، و امانت غنیمت بشمار آید و زکات غرامت و زیان شمرده شود.
۱۱- امام صادق علیه السلام فرمود: ان کانت لک ید عند انسان فلا تفسدها بکثره المنن و الذکر لها و لکن اتبعها بافضل منهما فان ذلک اجمل بک فی اخلاقک و اوجب للثواب فی آخرتک؛( بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۲۸۳٫) اگر بخششی به کسی کردی با منت گذاری بسیار و یادآوری آنرا تباه مگردان بلکه در تعقیب آن نیز بخشش نیکوتر کن زیرا این روش برای اخلاق تو زیبنده تر و بیشتر موجب ثواب و پاداش آخرت تو میگردد.
۱۲- امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: الجود من کرم الطبیعه و المن تفسد الصنیعه؛( بحارالانوار، ج ۷۴، ص ۱۴۱٫) بخشش از کرامت طبیعت آدمی است و منت گذاری بخشش را تباه می سازد.
۱۳- رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: ثلاثه لا یکلمهم الله عز و جل: المنان الذی لا یعطی شیئا الا بمنه و المسبل ازاره، و المنفق سلعته بالحلف الفاجر؛( بحارالانوار،ج ۷۴، ص ۱۴۱٫) با سه تن خدای عز و جل سخن نفرماید: کسی که چیزی بدیگری نمی بخشد مگر با منت گذاشتن، و کسی که جامه اش روی زمین می کشد، و فروشنده ای که با سوگند دروغ متاع خود را به مصرف فروش برساند.
۱۴- رسول خدا صلی الله علیه و آله در وصیت خود به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: یا علی: کره الله عز و جل لامتی العبث فی الصلاه و اممن فی الصدقه؛( جامع احادیث الشیعه، ج ۸، ص ۴۲۲٫) یا علی خدای عز و جل بازی در نماز و منت گذاری در صدقه را برای امت من نپسندیده است.
آخرین سخن درباره صدقه همراه با منت و آزار
کسانی که در راه خداوند بذل مال می کنند ولی به دنبال آن منت می گذارند یا کاری که موجب آزار و رنجش است می کنند در حقیقت با این عمل ناپسند اجر و پاداش خود را از بین می برند.
کسی که چیزی را به دیگری می دهد و منتی می گذارد، و یا با آزار خود او را شکسته دل می سازد، در حقیقت چیزی به او نداده است، زیرا اگر سرمایه ای به او داده، سرمایه ای هم از او گرفته است، و چه بسا آن تحقیرها و شکستهای روحی به مراتب بیش از مالی باشد که به او بخشیده است.
بنابراین اگر چنین اشخاصی اجر و پاداشی نداشته باشند کاملا طبیعی و عادلانه خواهد بود، بلکه می توان گفت: چنین افراد در بسیاری از موارد بدهکارند نه طلبکار، زیرا آبروی انسان به مراتب بالاتر از مال و ثروت است.
شرط هفتم: انفاق و صدقه باید توأم با اخلاص و خلوص نیت باشد، و آن را با ریا مخلوط نکنند.
خداوند متعال می فرماید: «ینفقون أموالهم ابتغاء مرضات الله؛ کسانی که اموالشان را برای جلب خوشنودی خدا انفاق می کنند».( قرآن مجید، سوره بقره، آیه ۲۶۵٫)
و هم چنین در قرآن آمده است: «و الذین ینفقون أموالهم رئاء الناس و لا یؤمنون بالله و بالیوم الاخر…؛ و آن ها کسی هستند که اموال خود را برای نشان دادن به مردم انفاق می کنند و ایمان به خدا و روز رستاخیز ندارند(چرا که شیطان رفیق و همنشین آن ها است.»( سوره نساء، آیه ۳۸٫)
انفاق های ریائی و انفاق های الهی
در این آیه خداوند به یکی از صفات متکبران خود خواه اشاره می فرماید: آن ها کسانی هستند که اگر انفاقی کنند به خاطر تظاهر و نشان دادن به مردم و کسب شهرت و مقام است، و هدف آن ها خدمت به خلق، و جلب رضایت خالق، نیست به همین دلیل در موارد انفاق پایبند استحقاق طرف نیستند، بلکه دائما در این فکرند که چگونه انفاق کنند تا بیشتر بتوانند از آن بهره برداری به سود خود نموده، و موقعیت خود را تثبیت کنند، زیرا آن ها ایمان به خدا و روز رستاخیز ندارند، و به همین جهت در انفاق هایشان انگیزه معنوی نیست، بلکه انگیزه همان شهرت و کسب شخصیت کاذب از این طریق است که آن نیز از آثار تکبر و خودخواهی است.( تفسیر نمونه، ج ۳، ص ۷-۳۸۶٫)
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هنگامی که روز قیامت بر پا می شود منادی به گونه ای که همه بشنوند ندا می دهد: کجائید ای کسانی که مردم را عبادت می کردید. برخیزید مزدهایتان را از کسانی که برایشان کار می کردید، بگیرید، بدرستی که من (خداوند) عملی را که با چیزی از دنیا و اهلش مخلوط باشد قبول نمی کنم.
شرط هشتم: این که انفاق کننده هرگز خود را مالک حقیقی تصور نکرده بلکه خود را واسطه بین خدا و خلق بداند و همچنین آن را کوچک شمارد اگرچه زیاد باشد.
خداوند متعال در قرآن مجید می فرماید: «و أنفقوا مما جعلکم مستخلفین فیه؛ انفاق کنید از آن چه خداوند شما را نماینده خود در آن قرار داده است.»( سوره حدید، آیه ۷۷٫)
در این آیه به یکی از آثار مهم ایمان که انفاق فی سبیل الله است دعوت کرده، البته دعوت به ایثار و فداکاری و گذشت از مواهبی که انسان در اختیار دارد، منتها این دعوت را مقرون به این نکته می کند که فراموش نکنید: «در حقیقت مالک اصلی خداست» و این اموال و سرمایه ها چند روزی به عنوان امانت نزد شما سپرده شده، همان گونه که قبلا در اختیار اقوام پیشین بود.
و براستی که چنین است، زیرا مالک حقیقی کل جهان خداوند است ایمان به این واقعیت بیانگر همین است که ما امانت دار او هستیم، چگونه ممکن است امانت دار، فرمان صاحب امانت را نادیده بگیرد؟!
ایمان به حقیقت به انسان روح سخاوت و ایثار می بخشد، و دست و دل او را در انفاق باز می کند.
و همچنین در آیه دیگری می فرماید: «قل متاع الدنیا قلیل و الاخره خیر لمن التقی؛ بگو(سرمایه) زندگی دنیا زودگذر است و پاداشهای جهان دیگر برای پرهیزگاران بهتر است.»( قرآن مجید، سوره نساء، آیه ۷۷٫)
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «و لا تستکثروا شیئا من الخیر و ان کثر فأعینکم؛ چیزی از خیر را زیاد نشمارید و اگرچه در مقابل دیدگان شما زیاد باشد».( بحارالانوار، ج ۷۱،ص ۱۸۱، روایت ۳۷٫)
و باید بدانیم که آن چه را که خداوند در عوض صدقه به انسان می دهد بسیار عظیم است.( در این باره در فوائد صدقه به تفصیل بحث خواهیم کرد.)
شرط نهم: انفاق و صدقه از اموالی باشد که به آن دل بسته، و مورد علاقه او است.
چون در قرآن مجید آمده است: «لن تنالوا البحر حتی تنفقوا مما تحبون…؛ هرگز به (حقیقت) نیکوکاری نمی رسید مگر این که از آن چه دوست می دارید (در راه خدا) انفاق کنید،…»
نکته ای که دانستنش مفید است این است که نفوذ آیات قرآن در دلهای مسلمانان بقدری سریع و عمیق بود که بلافاصله بعد از نزول آیات اثر آن ظاهر می گشت.
شرط دهم: از اموالی که مورد توجه و نیاز انسان است انفاق نماید.
در قرآن مجید آمده است: «و یؤثرون علی أنفسهم و لو کان بهم خصصه؛ آن ها دیگران را بر خود مقدم می دارند و هر چند شخصا شدیدا نیازمند باشند».
و هم چنین در جایی دیگر آمده است: «و یطعمون الطعام علی حبه مسکینا و یتیما و أسیرا؛ و غذای (خود) را با این که به آن علاقه(و نیاز) دارند به مسکین و یتیم و اسیر می دهند».
بهترین صدقه ها
۱- رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: خیر مال المرء و ذخائره الصدقه؛( بحارالانوار، ج ۹۳، ص ۱۲۲٫
) بهترین مال و پس انداز آدمی صدقه است.
۲- رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: تصدقوا علی اخیکم بعلم یرشده، و رأی یسدده؛( بحارالانوار، ص ۱۳۶٫) به برادر دینی خود با علمی که ارشادش کند و با رأی و نظری که او را محکم سازد صدقه دهید.
۳- نبی اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: و من الصدقه ان یتعلم الرجل العلم، و یعلمه الناس، و قال(ع): زکاه العلم تعلیمه من لا یعلمه؛( بحارالانوار، ص ۱۳۵٫) فراگیری دانش و آموختن آن به مردم از اقسام صدقه است و فرمود: آموختن علم بدیگری زکاه علم عالم است.
۴- امام صادق علیه السلام فرمود: یستحب للمریض أن یعطی السائل بیده، و یؤمر السائل أن یدعوله؛( محجه البیظاء، ج ۲، ص ۱۹٫) برای بیمار مستحب است که با دست خود به سائل چیزی ببخشد و به سائل دستور دعا کردن داده شود.
۵- رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: امسک لسانک فانها صدقه تتصدق بها علی نفسک؛( بحارالانوار، ج ۶۸، ص ۲۹۸٫)
زبان خویش را نگهدار زیرا آن صدقه وجود توست.
۶- امام صادق علیه السلام فرمود: اسماع الأصم من غیر تضجر صدقه هنیئه؛( بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۳۸۸٫) به شخصی کر و ناشنوا مطلبی را شنوانیدن بشرط آنکه نفرت و ناراحتی در آن نباشد صدقه گوارائی است.
۷- رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: افضل الصدقه صدقه اللسان تحقن به الدماء و تدفع به الکریهه و تجر المنفعه الی اخیک المسلم؛( جامع احادیث الشیعه، ج ۱، ص ۲۶۹٫) برترین صدقه، صدقه زبان است که با سخنی از ریختن خونی جلوگیری کنی، و گرفتاری و سختی را برطرف سازی، و سود و نفعی را به برادر مسلمانت برسانی.
( ادامه دارد )
منبع : مرکز اطلاع رسانی غدیر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پانزده − 7 =