تفسیر سوره مزمل ، آیه ۲۰ ( نوشتاری ) مفسر : حضرت آیت الله علامه طباطبایى

تفسیر سوره مزمل ، آیه ۲۰ ( صوتی ) مفسر : دکتر محمد علی انصاری
8 آگوست 2019
تفسیر سوره لیل ، آیات ۱ الی ۷  ( نوشتاری ) مفسر : حضرت آیت الله مکارم شیرازى
26 آگوست 2019

تفسیر سوره مزمل ، آیه ۲۰

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ

إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنى مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طائِفَهٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ وَ اللَّهُ یُقَدِّرُ اللَّیْلَ  وَ النَّهارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتابَ عَلَیْکُمْ فَاقْرَؤُا ما تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَیَکُونُ مِنْکُمْ مَرْضى وَ  آخَرُونَ یَضْرِبُونَ فِی الْأَرْضِ یَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ آخَرُونَ یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَاقْرَؤُا ما تَیَسَّرَ مِنْهُ وَ أَقِیمُوا  الصَّلاهَ وَ آتُوا الزَّکاهَ وَ أَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَیْراً وَ  أَعْظَمَ أَجْراً وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ *

به نام خداوند بخشنده مهربان

خدا به حال تو آگاه است که تو و جمعی هم از آنان که با تواند (اغلب) نزدیک دو ثلث یا نصف یا (لا اقل) ثلث شب را همیشه به طاعت و نماز می‌پردازید، و خدا (گردش) شب و روز را مقدّر می‌کند، خدا می‌داند که شما هرگز تمام ساعات شب را (به عبادت) ضبط نخواهید کرد لذا از شما (اوقات خواب و کارهای دیگر را) در گذشت تا هر چه (از شب را بی‌مشقت و) آسان است به تلاوت قرآن پردازید. خدا بر احوال شما آگاه است که برخی مریض و ناتوانند و برخی به سفر از کرم خدا روزی می‌طلبند و برخی در راه خدا به جنگ و جهاد مشغولند، پس در هر حال آنچه میسّر و آسان باشد به قرائت قرآن پردازید و نماز به پا دارید و زکات مالتان (به فقیران) بدهید و به خدا قرض نیکو دهید (یعنی برای خدا به محتاجان احسان کنید و قرض الحسنه دهید)، و هر عمل نیک برای آخرت خود پیش فرستید (پاداش) آن را البته نزد خدا بیابید و آن اجر و ثواب آخرت (که بهشت ابد است، از متاع دنیا) بسی بهتر و بزرگتر است، و دایم از خدا آمرزش طلبید که خدا بسیار آمرزنده و مهربان است

تفسیر المیزان ( خلاصه)

زمان نزول این شریفه که متضمّن تخفیف دستور قیام در دو ثلث شب یا نصف یا ثلث آن است .

سخن در این آیه شریفه برای تخفیف دادن به دستوری است که در اول سوره به شخص رسول خدا (صلی اللّه علیه و آله و سلم) داد، و در آیه (ان هذه تذکره..). در وسط سوره آن دستور را به عموم مؤمنین تعمیم داد، و آن عبارت بود از پرداختن به نماز شب و تهجد، در این آیه می خواهد بفرماید: خدا از مؤمنین اکتفا کرد به هر مقداری که بتوانند از قرآن تلاوت کنند، پس آیه شریفه می خواهد دستور اول سوره را تخفیف دهد، نه اینکه آن را نسخ نموده از قیام در دو ثلث شب و یا نصف آن و یا ثلث آن منع کند.

در اخبار زیادی وارد شده که خصوص این آیه بعد از گذشتن هشت ماه و یا یک سال و یا ده سال از نزول آیات اول سوره در مکه نازل شد، و لیکن این حرف از این نظر سست است که در آیه شریفه جمله (اقیموا الصلوه و اتوا الزکوه و اقرضوا اللّه قرضا حسنا) آمده، و ظاهر آن این است که مراد از زکات – مخصوصا بدان جهت که بعد از نماز و قبل از مساءله انفاق مستحبی آمده – زکات واجب باشد، و همه می دانیم که زکات بعد از هجرت در مدینه واجب شده.

پس نزول این آیه در مدینه بوده، و اینکه بعضی گفته اند: زکات در مکه واجب شد، ولی نصاب آن تعیین نشد تا در مدینه معین گردید، و همچنین اینکه بعضی دیگر گفته اند: ممکن است آیه شریفه قبل از حکمش نازل شده باشد، و حکمش بعد از مدتی که از نزول آیه گذشت واجب شده باشد وجوهی بدون دلیل هستند.

علاوه بر بی دلیل بودن این سخنان در آیه شریفه سخن از قتال هم رفته، می فرماید: (و اخرون یقاتلون فی سبیل اللّه) با اینکه می دانیم در مکه در جو آنچنانی مصلحت نبوده که در متن آیه سخن از قتال به میان آید، و به هر حال ظاهر این است که آیه شریفه در مدینه نازل شده باشد نه در مکه، و بعضی از مفسرین هم به این نظریه متمایل شده اند.

ان ربک یعلم انک تقوم ادنی من ثلثی اللیل و نصفه و ثلثه…

خطاب در این آیه به رسول خدا (صلی اللّه علیه و آله وسلم) است، و تعبیر به (ربک) اشاره است به اینکه رحمت و عنایت الهی شامل آن جناب است، و همچنین تعبیر به (یعلم انک تقوم…)،

بویی از شکر می دهد، و از لحنش پیداست که می خواهد از آن جناب تشکر کند، آری خودش فرموده (و کان سعیکم مشکورا)

(تقوم ادنی من ثلثی اللیل و نصفه و ثلثه) – کلمه (ادنی) اسم تفضیل از مصدر (دنو) است، که به معنای نزدیکی است، ولی در عرف استعمال این ماده در موردی شایع شده که علاوه بر نزدیک بودنش به چیزی کمتر از آن هم باشد، مثلا عدد (نه) و عدد (یازده) هر دو به عدد ده نزدیکند، اما کلمه (ادنی من عشره) را تنها در پایین تر از ده مثلا (نه) استعمال می کنند، نه در بالاتر از آن مثلا (یازده)، پس معنای جمله (ادنی من ثلثی اللیل) کمی کمتر از دو ثلث شب است.

واوعاطفه در جمله (و نصفه و ثلثه) صرفا برای مطلق جمع است، و می خواهد بفرماید خدای تعالی می داند که تو در بعضی از شبها کمتر از دو ثلث شب، و در بعضی از شبها نصف شب، و در بعضی ثلث شب را به نماز می ایستی.

و مراد از (معیت) در جمله و (طائفه من الذین معک) معیت در ایمان است، و حرف (من) برای تبعیض است، و بنابر این، آیه شریفه دلالت دارد بر اینکه بعضی از مؤمنین نماز شب می خواندند، همانطور که رسول خدا (صلی اللّه علیه و آله و سلم) می خواند. ولی بعضی از مفسرین حرف (من) را بیانیه گرفته اند، که می دانید درست نیست.

و جمله (و اللّه یقدر اللیل و النهار) در مقام تعلیل برای جمله (ان ربک یعلم) است، و معنای مجموع آن دو این است که چگونه خدا نداند با اینکه خدا آن کسی است که خلقت و تدبیر منتهی به او است. در این تعلیل می بینیم تقدیر، یعنی تعیین مقدار شب و روز و ثلث و نصف و دو ثلث آنها را به اللّه نسبت داده، نه به نام (رب)، یا نام دیگر، و این برای آن است که اندازه گیری مخلوق از شوون خلقت است، و خلقت مستند به اللّه است، که هر چیزی به او منتهی می شود.

(علم ان لن تحصوه فتاب علیکم فاقروا ما تیسر من القران) – کلمه (احصاء) که مصدر فعل (تحصوه) است، به معنای به دست آوردن و احاطه یافتن به مقدار هر چیز، و تعداد آن است و ضمیر در (لن تحصوه) به تقدیر مستفاد از (یقدر اللیل…)، و یا به قیام مستفاد از (تقوم ادنی…) بر می گردد، می فرماید: همه شما نمی توانید یک سوم و یک دوم و دو سوم شبهای سال را به خاطر کوتاهی و بلندی آن در ایام سال اندازه گیری بکنید، و مخصوصا دشواری این اندازه گیری وقتی بیشتر می شود که کسی بخواهد اول شب بخوابد، و درست در یک دوم و یا یک سوم و یا دو سوم شب از خواب برخیزد، مگر اینکه از باب احتیاط همه شب را بیدار بماند تا یقین کند آن مقداری که می خواسته بیدار باشد، بیدار بوده است، و یا چاره ای دیگر بیندیشد.

پس مراد از اینکه فرمود: (خدا دانست که شما نمی توانید این مقادیر را به دست آورید) این است که این احاطه برای عموم شما مکلفین میسر نیست، نه اینکه حتی هیچ فردی نمی تواند چنین احاطه ای پیدا کند.

و مراد از اینکه فرمود: (به همین جهت بر شما توبه کرد) این است که به رحمت الهیه اش به طرف شما توجه و رجوع کرد و تکلیف شما را در این باب تخفیف داد، بنابر این، خدای تعالی بر بندگان خود توبه و رجوعی دارد، و آن این است که رحمت خود را بر آنان بسط دهد، و اثر این توبه خدا آن است که بندگان، موفق به توبه و رجوع به وی شوند. و یا این است که موفق به هر اطاعتی گردند. و یا این است که بعضی از تکالیف دشوار را به کلی بر دارد، و یا در آن تخفیفی بدهد، که قرآن کریم در باره اولین اثر که برای توبه خدا شمردیم فرموده: (ثم تاب علیهم لیتوبوا).

علاوه بر آن توبه، خداوند یک توبه دیگری دارد، و آن بعد از توبه بندگان است، و اثرش این است که توبه آنان را قبول نموده، گناهانشان را می آمرزد، و ما در سابق هم به این معنا اشاره کرده بودیم.

آیه شریفه مربوط به حکم شب زنده داری مفاد آیاتاوّل سوره را نسخ نمی کند بلکه تخفیف می دهد و منظور از اینکه فرمود: (پس از قرآن هر چه برایتان میسور بود بخوانید)، این است که در وظیفه شب زنده داری و مقدار آن برای عموم تخفیف دهد،و اگر حرف (فاء) را بر سر جمله آورد، و فرمود: (فاقروا)، برای این بود که بفهماند این تخفیف نتیجه علم خدا به دشواری آن اندازه گیریها برای مکلفین است.

و لازمه این تخفیف توسعه یافتن تکلیف برای عموم مکلفین، و برخورداری همه از نعمت شب زنده داری است، هر کس به مقدار وسعش، نه اینکه خواسته باشد حکم ثلث و نصف و کمتر از دو ثلث را حتی برای آن فردی که قدرت احصای آن را دارد نسخ کند، و بفرماید: از این به بعد این عمل بدعت و حرام است، برای اینکه گفتیم این عمل برای غالب مردم دشوار است نه برای همه، و اگر برای همه غیر میسر بود، و حتی یک نفر هم قادر به انجام آن نبود از اول تشریع نمی شد، چون خدای تعالی هیچ فردی را تکلیف به غیر میسور نمی کند (لا یکلف اللّه نفسا الاوسعها).

علاوه بر این، در آیه شریفه پیغمبر خود و طایفه ای از مؤمنین را تصدیق کرده که ثلث و یا نصف و یا کمتر از دو ثلث را شب زنده داری می کردند، و می توانستند این اندازه ها را رعایت کنند، و میسر نبودن آن را به جمیع مردم نسبت داده، و معلوم است که جمیع مردم عبارتند از آنها که این کار را می کردند، و آنهایی که نمی کردند، پس حکم شب زنده داری شاق بر مجموع من حیث المجموع است، نه شاق بر تک تک عموم مسلمانان، و چون چنین است تکلیف را طوری تخفیف داد که هم اصل تکلیف برای افرادی که قادر بر اندازه گیری هستند بماند، و هم آسانتر آن برای همه میسور شود، و فرمود: (فاقروا ما تیسر من القران)، و حکم شب زنده داری چه حداکثرش یعنی ثلث و دو ثلث و نصف و چه حداقلش یعنی خواندن مقدار میسور از قرآن برای عموم مؤمنین مستحب است.

مفسرین در اینکه منظور از (قیام لیل) چیست اختلاف کرده اند، آیا قرائت قرآن در خارج نماز است و یا خود نماز خواندن در شب است؟ و بنا بر اینکه منظور نماز باشد، اختلاف کرده اند در اینکه آیا این نماز بر پیامبر (صلی اللّه علیه و آله وسلم) و همه مؤمنین واجب است، و یا برای همه مستحب است، و یا بر رسول خدا (صلی اللّه علیه و آله و سلم) واجب و بر سایرین مستحب است؟ و نیز اختلاف کرده اند در اینکه آیا آیه مربوط به قیام لیل به وسیله آیه مورد بحث نسخ شده؟ و آیا حکم نماز شب مبدل به قرائت قرآن به قدر میسور شده؟ و این اقوال کثیر چیزی نیست که تعرض به آنها فایده داشته باشد.

(علم ان سیکون منکم مرضی و اخرون یضربون فی الارض یبتغون من فضل اللّه و اخرون یقاتلون فی سبیل اللّه) – این قسمت از آیه به مصلحت دیگری که باعث تخفیف در امر به قیام در ثلث و نصف و کمتر از دو ثلث شد اشاره می کند، می فرماید: علاوه بر اینکه حکم یاد شده بر عامه مکلفین دشوار است، این دشواری در باره بیماران و مسافران و بیشتر رزمندگان است، و مراد از ضرب فی الارض، مسافرت، و مراد از (ابتغاء من فضل الله) طلب روزی از راه مسافرت به نواحی زمین برای تجارت است.

(فاقروا ما تیسر منه و اقیموا الصلوه و اتوا الزکوه و اقرضوا اللّه قرضا حسنا) – در این قسمت از آیه حکم تخفیف را تکرار می کند تا مطلب تاءکید شود، و ضمیر (منه) به قرآن بر می گردد، و مراد از خواندن از قرآن به مقداری که میسور باشد، نماز خواندن به مقداری است مناسب، با وسعت زمانی که شب زنده داری کرده اند.

و مراد از (نمازی که مامور شده اند به جای آورند) نمازهای واجب است، بنابر این، اگر آیه را مدنی بدانیم منظور همین نمازهای واجب پنجگانه خواهد بود، و اگر مکی باشد باید بگوییم منظور نمازهایی است که قبل از هجرت واجب بوده، و مراد از (زکات) زکات واجب است، و منظور از (قرض دادن آن به خدای تعالی)، انفاق های غیر زکات و صدقات مالی است که در راه خدا داده می شود. و عطف امر به اقامه نماز و دادن زکات و قرض دادن به خدا به مساءله تخفیف، برای اشاره به این معنا بوده که تکالیف دینی همچنان به وجوب و اهمیت خود باقی است، و خدای تعالی همچنان به امر آن اعتنا دارد، پس کسی خیال نکند که تخفیف از شب زنده داری به سایر وظائف سرایت کرده، در حقیقت آیه مورد بحث از این نظر شبیه به آیه نجوی است، که وقتی (به منظور تخفیف) حکم صدقه دادن قبل از نجوای با رسول خدا (صلی اللّه علیه و آله و سلم) را بر می دارد، بلافاصله مساءله وجوب نماز و زکات و اطاعت خدا و رسولش را خاطرنشان می سازد و می فرماید: (فاذ لم تفعلوا و تاب اللّه علیکم فاقیموا الصلوه و اتوا الزکوه و اطیعوا اللّه و رسوله).

(و ما تقدموا لانفسکم من خیر تجدوه عند اللّه هو خیرا و اعظم اجرا) – کلمه (من خیر) بیان (ما) است، و مراد از (خیر مطلق)، اطاعت است، چه واجب و چه مستحب، و کلمه هو یا ضمیر فصل است، و یا تاءکید ضمیر در (تجدوه) است. و معنای آیه این است که: هر اطاعتی که به نفع خود از پیش بفرستید – یعنی برای اینکه با آن زندگی آخرتی خود را تاءمین کنید – نزد خدا آن را خواهید دید، یعنی در روز لقاء اللّه آن را بهتر از همه کارهای نیک که می کردید، و یا بهتر از هر چیزی که در دنیا باقی می گذارید، و پر اجرتر از آن خواهید یافت.

(و استغفروا اللّه ان اللّه غفور رحیم) – سوره مورد بحث را با امر به استغفار ختم نمود، و در اینکه فرمود: (به درستی خدا غفور و رحیم است) اشعاری به وعده مغفرت و رحمت هم دارد، و بعید نیست مراد از (استغفار) انجام مطلق طاعات باشد، چون طاعات وسائلی هستند که با آن مغفرت خدا شامل حال آدمی می شود، پس می توان گفت: هر طاعتی استغفار است.

بحث روایتی

(روایتی درباره تخفیف تهجّد شبانه، قرائت قرآن، تجارت، قرض به خدا، و…)

در تفسیر قمی در روایت ابی الجارود از امام باقر (علیه السلام) آمده که در تفسیر آیه (ان ربک یعلم انک تقوم ادنی من ثلثی اللیل و نصفه و ثلثه) فرمود: رسول خدا (صلی اللّه علیه و آله و سلم) این عمل را انجام داد، و مردم را به آن بشارت داد، ولی بر آنان دشوار آمد و (علم ان لن تحصوه)، و خدای تعالی دانست که ضبط یک سوم و نصف و دو سوم برای مردم دشوار است، یک مسلمان نیمه شب از خواب برمی خیزد، در حالی که نمی داند (شب در این فصل)، چه ساعتی نصف یا ثلثان می شود، و چه بسا برای درک آن ساعتهای معین تا به صبح بیدار بماند. لذا خدای تعالی این آیه را نازل کرد: (ان ربک یعلم انک تقوم… علم ان لن تحصوه) و فرمود: خدا می داند که شما نمی توانید نصف و ثلث را به دست بیاورید. ولذا این آیه شریفه آن حکم را نسخ کرد، (فاقروا ما تیسر من القران) و بدانید که هیچ پیغمبری نیامده مگر اینکه نماز شب را در خلوت می خواند، و هیچ پیغمبری این نماز شب را در اول شب بجا نمی آورد.

مؤلف: حاصل روایت این است که صدر سوره نماز شب را واجب کرده، و ذیلش آن را نسخ کرده. البته قریب به این معنا از طرق اهل سنت هم از ابن عباس و غیره روایت شده که ما در بیان سابقمان درباره نسخ صحبت کردیم.

و در مجمع البیان است که حاکم ابو القاسم ابراهیم حسکانی، به سند خود از کلبی از ابی صالح از ابن عباس روایت کرده که در مورد جمله (و طائفه من الذین معک) گفته است. منظور علی و ابوذر است.

و در همان کتاب است که در ذیل جمله (فاقروا ما تیسر من القران) گفته: از حضرت رضا از پدرش از جدش (علیهم السلام) روایت شده که فرمود: حداقل چیزی که در قرائت قرآن برای شما میسر است خشوع قلب و صفای باطن است.

و در الدر المنثور است که ابن ابی حاتم و طبرانی و ابن مردویه، از ابن عباس از رسول خدا (صلی اللّه علیه و آله و سلم) روایت کرده اند که در ذیل (فاقروا ما تیسر من القران) فرمود: حداقل صد آیه است.

و در همان کتاب است که ابن مردویه از عبد اللّه بن مسعود روایت کرده که گفت: رسول خدا (صلی اللّه علیه و آله و سلم) فرمود: هیچ کاسبی نیست که طعامی را از جایی به سوی شهری از شهرهای مسلمین وارد کند، و آن کالا را به نرخ روز در آن شهر به فروش برساند، مگر آنکه نزد خدا منزلت شهید را دارد، آنگاه رسول خدا (صلی اللّه علیه و آله وسلم) این آیه را تلاوت کردند: (و اخرون یضربون فی الارض یبتغون من فضل اللّه و اخرون یقاتلون فی سبیل الله).

و در تفسیر قمی به سند خود از زرعه از سماعه روایت کرده که گفت: من از آن جناب (ظاهرا امام صادق (علیه السلام) است) از جمله (و اقرضوا اللّه قرضا حسنا) پرسیدم، فرمود: منظور غیر زکات است.

و در خصال از امیر المؤمنین (علیه السلام) آمده که در حدیث (اربعه مائه) فرمود: بسیار استغفار کنید تا رزق را جلب کرده باشید، و تا می توانید امروز عمل خیر انجام دهید تا فردا آن را بیابید.

مؤلف: ذیل این حدیث از جمله (و ما تقدموا لانفسکم من خیر تجدوه عند اللّه هو خیرا و اعظم اجرا) استفاده شده

منبع : ترجمه تفسیر المیزان حضرت آیت الله علامه طباطبایى (رحمه الله)

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

هفت + 3 =