تفسیر سوره محمد ، آیه ۳۸ ( نوشتاری ) مفسر : حضرت آیت الله علامه طباطبایى

تفسیر سوره شوری ، آیه ۳۸ ( نوشتاری ) مفسر : حضرت آیت الله مکارم شیرازى
15 دی 1397
تفسیر سوره محمد ، آیه ۳۸ ( نوشتاری ) مفسر : حضرت آیت الله مکارم شیرازى
14 بهمن 1397

تفسیر سوره محمد ، آیه ۳۸

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ

ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَمِنْکُمْ مَنْ یَبْخَلُ وَ مَنْ یَبْخَلْ فَإِنَّما یَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَ اللَّهُ  الْغَنِیُّ وَ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ ثُمَّ لا یَکُونُوا أَمْثالَکُمْ*

به نام خداوند بخشنده‌ مهربان

آری شما همان مردمید که برای انفاق در راه (تبلیغ دین) خدا دعوت می‌شوید باز بعضی از شما بخل می‌ورزند، و هر که بخل کند بر ضرر خود اوست و گرنه خدا (از خلق) بی نیاز است و شما فقیر و نیازمندید. و اگر شما روی بگردانید خدا قومی غیر شما که مانند شما (بخیل) نیستند (بلکه بسی از شما بهتر و فداکارترند) به جای شما پدید آرد. *

تفسیر المیزان ( خلاصه)

خدای تعالی بعد از آنکه حال کفار را بیان کرد، و بیان حال بیماردلان و تثاقل آنان در امر قتال و حال مرتدین ایشان را بر آن بیان اضافه کرد، اینک در این آیات روی سخن را به مؤ منین برگردانده و بر حذرشان می دارد از اینکه مثل آن کفار و آن منافقین و آن مرتدین باشند و با مشرکین سازش نموده به سوی آنان متمایل شوند، در نتیجه تابع روشی شوند که خدا را به خشم می آورد، و یا همانند منافقان از خوشنودی خدا کراهت داشته باشند، و در نتیجه عملشان حبط گردد. البته در این آیات ایشان را با ترغیب و ترهیب و تطمیع و تخویف، موعظه هم می کند، و با این بیانات سوره خاتمه می یابد.

ان یسالکموها فیحفکم تبخلوا و یخرج اضغانکم

کلمه (احفاء) که مصدر (یحفکم) است، به معنای اجهاد و تحمیل مشقت است. و مراد از (بخل) به طوری که گفته اند خودداری از اعطاء است. و (اضغان) به معنای کینه ها است.

نکوهش بخل ورزندگان از انفاق مال در راه خدا

می فرماید: مالهایتان را از شما نمی خواهد، چون اگر همه اموال شما را طلب کند مشقت بزرگی به شما تحمیل کرده، و آن وقت دیگر حاضر نمی شوید چیزی بدهید چون اموالتان را دوست دارید، و این باعث می شود که کینه های درونیتان بیرون بریزد و گمراه شوید.

ها انتم هولاء تدعون لتنفقوا فی سبیل اللّه فمنکم من یبخل…

این آیه به منزله استشهادی است برای بیان آیه قبلی، گویا فرموده: اگر خدا همه اموال شما را طلب کند، شما دچار بخل خواهید شد، به شهادت اینکه خود شما وقتی دعوت می شوید که در راه خدا انفاق کنید – با اینکه انفاق پاره ای از مال است – بعضی از شما بخل می ورزد، پس از این وضع روشن می شود که اگر خدا همه اموال شما را طلب کند بخل خواهید ورزید.

(و من یبخل فانما یبخل عن نفسه) یعنی هر کس بخل بورزد در حقیقت خیر را از خودش بریده، چون اگر خدا از ایشان مالی طلب می کند برای این نیست که از آن بهره مند شود، بلکه برای این است که خود صاحب مال بهره مند شود، چون در انفاق خیر دنیا و آخرت ایشان است پس اگر از انفاق خودداری کنند از خیر خود مضایقه کرده اند. جمله (و اللّه الغنی و انتم الفقراء) نیز به این معنا اشاره می کند، و هر دو انحصار در (و اللّه الغنی) و (انتم الفقراء) قصر قلب است، و معنایش این است که (اللّه هو الغنی دونکم بی نیاز واقعی تنها خداست نه شما)، (و انتم الفقراء دون اللّه و نیازمند تنها شمایید نه خدا).

(و ان تتولوا یستبدل قوما غیرکم ثم لا یکونوا امثالکم) – بعضی از مفسرین گفته اند: این جمله عطف است بر جمله (و ان تومنوا و تتقوا). و معنای مجموع دو جمله این است که: اگر ایمان بیاورید و تقوی پیشه کنید، پاداشهایتان را می دهد، و اگر اعراض نموده و پشت کنید، خداوند به جای شما قومی دیگر قرار می دهد، و آنان را موفق به ایمان می کند و مثل شما نمی باشند، بلکه ایمان می آورند و تقوی دارند و در راه او انفاق می کنند.

بحث روایتی

…. در الدر المنثور آمده که: عبدالرزاق، عبد بن حمید، ترمذی، ابن جریر، ابن ابی حاتم، و طبرانی – در کتاب اوسط – و بیهقی – در کتاب دلائل – همگی از ابو هریره روایت کرده اند که گفت: روزی رسول خدا (صلّی اللّه علیه و آله وسلّم) این آیه را تلاوت کرد: (و ان تتولوا یستبدل قوما غیرکم ثم لا یکونوا امثالکم) مردم پرسیدند: ای رسول خدا این قوم چه کسانی هستند که اگر ما پشت به دین کنیم، خدای تعالی آنان را به جای ما می گذارد؟ رسول خدا (صلّی اللّه علیه و آله وسلّم) دست به شانه سلمان زد و فرمود: این و قوم این مرد است، به خدایی که جانم به دست او است، اگر ایمان به خدا را در ثریا آویزان کرده باشند، بالاخره مردمی از فارس آن را به دست می آورند.

مؤ لف: الدر المنثور این روایت را به طرقی دیگر به همین عبارت از ابو هریره نقل کرده است، و همچنین مثل آن را از ابن مردویه از جابر آورده.

و در مجمع البیان می گوید: ابو بصیر از امام ابی جعفر (علیه السلام) روایت کرده که در ذیل جمله (ان تتولوا) فرمود: ای گروه عرب اگر به دین خدا پشت کنید (یستبدل قوما غیرکم) خداوند به جای شما قومی دیگر قرار می دهد، یعنی موالی همین اقوامی که امروز از آنان برده گیری می کنید.

و در همان کتاب از امام صادق (علیه السلام) روایت کرده که فرمود: به خدا سوگند خدا آن کار را کرد، و به جای عرب موالی را که بهتر از ایشان بودند گذاشت.

منبع : ترجمه تفسیر المیزان حضرت آیت الله علامه طباطبایى (رحمه الله)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شانزده − 5 =