تفسیر آیه ۹۲سوره آل عمران ( نوشتاری ) مفسر : حضرت آیت الله علامه طباطبایى (رحمه الله)

تفسیر آیه ۹۲ ، سوره آل عمران ( نوشتاری ) مفسر : حضرت آیت الله مکارم شیرازى
21 مهر 1396
تفسیر آیات ۱۱۶ و ۱۱۷، سوره آل عمران ( نوشتاری ) مفسر : حضرت آیت الله مکارم شیرازى
29 مهر 1396

تفسیر آیه ۹۲سوره آل عمران

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ

لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ شَیْ‏ءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِیمٌ «۹۲»

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر

هرگز به (حقیقت) نیکوکاری نمی‏رسید مگر اینکه از آنچه دوست می‏دارید، (در راه خدا) انفاق کنید؛ و آنچه انفاق می‏کنید، خداوند از آن آگاه است.

تفسیر المیزان

ارتباط آیه اول با ما قبلش واضح و روشن نیست، ممکن هم هست در ضمن آیاتی که تردیدی در ارتباط آنها به یکدیگر نیست، نازل نشده باشد. و در سابق (در تفسیر آیه: قل یا اهل الکتاب تعالوا…) توجه فرمودید که نظیر این اشکال در آنجا هم بود، چون تاریخ نزول آن با تاریخ آیات قبل و بعدش تطبیق نمی کرد.

و چه بسا که مفسرین در توجیه و پاسخ این اشکال گفته باشند: خطاب در این آیه هم مانند آیه قبل و بعدش به بنی اسرائیل است. و حاصل معنایش بعد از آن توبیخ ‌ها و ملامتها که در سابق از ایشان شد – که چرا اینقدر مال دوست هستید، و مال و منال را بر دین خدا ترجیح می دهید – این است که شما در ادعای خود که می گوئید با خدا و انبیای او نسبت دارید و اهل بر و تقوا می باشید. دروغ می گوئید، برای اینکه شما اموال زبده و گرانبهای خود را بیش از خدا و راه خدا دوست می دارید و در بذل آن بخل می ورزید، و جز اموال پس مانده ها و بنجل را در راه او انفاق نمی کنید، چیزی را انفاق می کنید که دلها تعلقی به آن ندارد. و اعتنائی به از بین رفتن آن و گم شدنش نمی کند با اینکه هیچ کس به خیر و بر نمی رسد مگر با انفاق چیزی که دوست بدارد، و زبده مال او باشد. چون راه خدا گنجینه ای است که اموال پسندیده شما در آن فوت نمی شود. این خلاصه توجیهی است که پیرامون اتصال آیه به ما قبل و ما بعدش گفته شده، ولی همه می دانند که بیهوده دست و پا زدن است.

و اما ارتباط بقیه آیات به آیات قبل روشن است و هیچ تردیدی در آن نیست.

لن تنالوا البر حتی تنفقوا مما تحبون

کلمه (تنالوا) جمع حاضر از مضارع (نیل) است. و نیل به معنای رسیدن به چیزی است و کلمه (بّر) به معنای باز بودن دست و پای آدمی در کار خیر می باشد.

راغب می گوید: کلمه (بّر) (بفتحه باء) در مقابل کلمه (بحر) می باشد و به معنای خشکی است و چون اولین تصوری که از خشکی ها و بیابانها به ذهن می رسد، وسعت و فراخنای آن است. لذا کلمه (بّر) (بکسره باء) را از آن گرفتند تا در مورد توسع در فعل خیر استعمال کنند.

و منظورش از (فعل خیر) اعم از فعل قلب و فعل بدن است، هم به فعل قلب – از قبیل اعتقاد حق و نیت طاهره – شامل می شود، و هم به فعل جوارح – از قبیل انفاق در راه خدا و سایر اعمال صالح – همچنانکه می بینیم در آیه زیر کلمه (بّر) در هر دو قسم از خوبی استعمال شده است.

(لیس البر ان تولوا وجوهکم قبل المشرق و المغرب و لکن البر من آمن باللّه و الیوم الاخر و الملائکه و الکتاب و النبیین و اتی المال علی حبه ذوی القربی و الیتامی و المساکین و ابن السبیل و السائلین و فی الرقاب و اقام الصلوه و اتی الزکوه و الموفون بعهدهم اذا عاهدوا و الصابرین فی الباساء و الضراء و حین الباس اولئک الذین صدقوا و اولئک هم المتقون).

(چون می فرماید: (بّر و خوبی این نیست که رو به سوی مشرق و مغرب کنید، و لیکن بر آن است که بخدا و روز جزا و ملائکه و کتاب و انبیا ایمان بیاورید، و در جنگها و فقرها و شداید صبر کنید) (تا اینجا کلمه (بّر) در اعمال قلبی استعمال شده است) (و مال خود را با اینکه دوست می دارید، به ذوی القربی و یتیمان و مساکین و ابن سبیل و سائلین و بردگان بدهید. و نماز بخوانید، و زکات بپردازید و به عهد خود وفا کنید) اینها همه اعمال بدنی است و کلمه (بّر) در مورد آن استعمال شده است. (مترجم))

و از انضمام آیه مورد بحث با آیه ای که از نظرتان گذشت، این معنا روشن می شود که انفاق مال – با داشتن علاقه شدید به آن – یکی از ارکان بر است که تحقق بر در خارج جز با اجتماع آن ارکان صورت نمی گیرد. بله در آیه مورد بحث، انفاق، نتیجه بر و آن غایتی معرفی شده که انسان را به آن می رساند و این به ما می فهماند که خدای تعالی عنایت و اهتمام بیشتری به این جزء از آن ارکان دارد. چون او خالق انسانها است و می داند تعلق قلبی انسان به آنچه بدست آورده و جمع کرده، جزء غریره اوست. او دوست دارد مال را جمع کند و بشمارد (که دیروز فلان مقدار بود، امروز به فلان مقدار رسید). و کانه این غریره جزء نفس آدمیان است. بطوری که اگر قسمتی از آن را از دست بدهد، مثل این است که جزئی از جان خود را از دست داده، پس مجاهدت انسان در انفاق مال، بیشتر و دشوارتر از سایر عبادات و اعمال است، چون در آنها فوت و زوال و کمبود، چشم گیر نیست.

از اینجا اشکالی که در کلام بعضی از مفسرین است روشن می شود، که گفته اند: اصلا (بّر) یک معنا دارد، و آن انفاق از چیزی است که دوست می داری. و گویا این مفسر، آیه را از این قبیل دانسته که کسی به طرف خطابش بگوید: (از درد گرسنگی نجات نمی یابی مگر آنکه غذا بخوری). و یا مثلا: (از درد سر نجات نمی یابی مگر آنکه دوا بخوری). و این گفتارش به دلیل آیه سوره بقره که گذشت، مردود است.

و نیز از آیه سوره بقره معلوم شد که مراد از بر همان معنای ظاهری و لغوی کلمه است، یعنی توسع در خیر (و یا دست و دل باز بودن در کار خیر). برای اینکه آیه مذکور، این کلمه را به تمامی روس و مهمات خیرات معنا کرده است، خیرات اعتقادی و عملی.

پس اینکه بعضی گفته اند: مراد از آن، تنها احسان خدا و انعام اوست. و یا آن دیگری گفته: مراد از آن، خصوص بهشت است، درست نیست.

و ما تنفقوا من شیء فان اللّه به علیم

این جمله تشویق انفاق گران است، تا وقتی که انفاق می کنند خوشحال باشند به اینکه مال عزیز و محبوبشان هدر نرفته و انفاقشان بی اجر نمانده است. بلکه خدائی که دستور انفاق به آنان داده، به انفاقشان و آنچه انفاق می کنند، آگاه است.

منبع : ترجمه تفسیر المیزان حضرت آیت الله علامه طباطبایى (رحمه الله)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *