تفسیر آیات ۳۴ و ۳۵ ، سوره توبه ( نوشتاری ) مفسر : حجت الاسلام المسلمین قرائتی

تفسیر آیات ۳۴ و ۳۵ ، سوره توبه ( نوشتاری ) مفسر : حضرت آیت الله علامه طباطبایى
28 دی 1396
تفسیر آیات ۳۴ و ۳۵ ، سوره توبه ( نوشتاری ) مفسر : حضرت آیت الله مکارم شیرازى
3 بهمن 1396

تفسیر آیات ۳۴ و ۳۵  ، سوره توبه

یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ إِنَّ کَثِیراً مِّنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوَلَ النَّاسِ بِالْبَطِلِ وَیَصُدُّونَ عَن سَبِیلِ اللَّهِ وَالَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّهَ وَلَا یُنفِقُونَهَا فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُم بِعَذابٍ أَلِیمٍ (۳۴)

ای کسانی که ایمان آورده اید! بسیاری از دانشمندان و راهبان، (با سوء استفاده از موقعیّت خود،) اموال مردم را به ناحق می خورند و آنان را از راه خدا باز می دارند. و کسانی که طلا و نقره می اندوزند و آن را در راه خدا انفاق نمی کنند، پس آنان را به عذابی دردناک، بشارت بده!

نکته ها:

معنای احبار و رهبان در آیه ی ۳۱ گذشت.

«ذهب» به معنی طلاست، و به دلیل اینکه زود از دست می رود، یا آنکه مردم به سویش می روند، به طلا، «ذهب» گفته شده است. «فضّه» به نقره گفته می شود، چون زود پراکنده می شود، یا مردم به سوی آن جذب نمی شوند.

علمای یهود به خاطر منافع مادّی خود، حقّ را کتمان کردند و به حقانیّت دین اسلام اعتراف نکردند، یا رشوه گرفتند و گناه بخشودند، یا تفتیش عقاید کرده و به دیگران تهمت زدند.

خلیفه ی سوّم می خواست حرف «و» را از (و الّذین) حذف کند، تا آیه وصفِ احبار ورهبان زراندوز باشد، نه مسلمانان، که عدّه ای شدیداً اعتراض کردند.**تفسیر فرقان.***

زکات در روایات

از امام صادق علیه السلام پرسیدند: در چه مقدار مال، زکات واجب می شود؟ حضرت فرمود: زکات ظاهر یا باطن؟ گفتند: هر دو. حضرت ابتدا نصابی را برای زکات ظاهر بیان نموده و آنگاه در بیان زکات باطن فرمودند: «فلا تستأثر علی اخیک بما هو احوج الیه منک»**تفسیر صافی.*** آنچه را برادر دینی ات به آن نیازمندتر از توست، او را انتخاب و ترجیح دهی.

* در روایتی دیگر، آن حضرت می فرماید: «انّما اعطاکم اللَّه هذه الفضول من الأموال لتوجّهوها حیث وجّهها اللَّه تعالی و لم تُعطِّلوها لتکنِزوها»**تفسیر صافی. ***خداوند این مال های اضافی را به شما عطا کرد تا در مسیر رضای او خرج کنید، نه آنکه احتکار و گنج کنید.

* طبق روایات، امام زمان علیه السلام چون ظهور کند، گنج ها را حرام می کند و همه را به مصرف مبارزات خود می رساند.

* پیامبرصلی الله علیه و آله فرمود: «اِنّ اللَّه فرض علی اغنیاء المسلمین فی اموالهم القدرَ الّذی یَسَعُ فقرائهم… اَلا انّ اللَّه یحاسبهم حساباً شدیداً و یعذّبهم عذابا الیما»**تفسیر صافی.*** خداوند، در مال مسلمانانِ ثروتمند، به مقداری زکات واجب کرده که کفاف فقرا را بدهد، آگاه باش! همانا خداوند آنان را اگر به وظیفه ی خود عمل نکنند، حسابرسی شدید می کند.

* رسول خداصلی الله علیه و آله فرمود: هر مالی که زکات آن پرداخت نشود کنز است، گرچه پنهان نباشد، یا غیرطلا و نقره باشد.**تفسیر کنزالدقائق.***

ابوذر و آیه ی کنز

ابوذر غفاری، صحابی بزرگوار پیامبر، در اعتراض به زراندوزی های معاویه و عثمان و عمّال حکومت و حیف و میل اموال عمومی، صبح و شام این آیه را با صدای بلند در برابر معاویه و سپس در مقابل عثمان می خواند و می گفت: این آیه مخصوص مانعان زکات نیست و هر نوع زراندوزی را شامل می شود.

در تفسیر شریف المیزان آمده است که از برخوردهای ابوذر با عثمان و معاویه و کعب الأحبار، بر می آید که ثروت اندوزی در جامعه ی فقیر حرام است، گرچه از راه حلال باشد و زکاتش پرداخت شده باشد.

البتّه برخی آن را به اجتهاد شخصی ابوذر نسبت می دادند، ولی خودش می گفت: «ما قلتُ لهم الاّ ما سَمعتُ من نبیّهم» آنچه گفته ام از پیامبر شنیده ام. از طرفی صراحت و صداقت ابوذر هم مورد تأیید پیامبر است.

از فرازهای برجسته ی زندگی ابوذر، همین امر به معروف و نهی از منکر او نسبت به حکّام، در زمینه ی ریخت وپاش های اقتصادی است و نزاعش با عثمان بر سر مال و مقام نبود، بلکه اعتراض به یک منکر اجتماعی بود.

سرانجام عثمان، این صحابی پارسا و انقلابی را به شام تبعید کرد، از شام هم به بدترین وضعی به مدینه آوردند، سپس به «ربذه» تبعید شد و در تبعیدگاه، مظلومانه جان سپرد. و این نیز از فرازهای ناپسند وننگین حکومت عثمان بود.

دیگران برای تبرئه ی عثمان، کوشیده اند تا به ابوذر تهمت سوسیالیست بودن و فکر اشتراکی داشتن و مخالفت با مالکیّت خصوصی بزنند، امّا علامه امینی(ره) در الغدیر، بحث مبسوطی در ردّ این اتهام دارد.**الغدیر، ج ۸، ص ۳۳۵٫***

تبعیدهای مکرّر ابوذر به خاطر مناقشات او با حکومت و فریادهای اعتراض آمیزش بر ضدّ روش مالی عثمان و زراندوزی معاویه و توجیه گری های کعب الأحبار، در کتب تاریخی شیعه و اهل سنّت آمده است،**تفسیر نمونه.*** هر چند برخی خواسته اند به نوعی توجیه کنند و این مناقشات را به حساب آزادی بیان و عقیده در دوره ی عثمان بگذارند، یا آنکه تبعید آن صحابی بزرگوار را به عنوان اینکه «دفع شرّ مهم تر از کسب منفعت است» بدانند و حضورش را در مدینه و شام، شرّ تلقّی کنند و تبعیدش را رعایتِ مصلحت به شمار آورند،**از جمله: تفسیر المنار، ج ۱۰، ص ۴۰۶ – ۴۰۷٫*** ولی این رفتار ننگ آلود با یار صدیق و پرهیزکار پیامبر که زبان صریح و اعتراض دلسوزانه اش تنها با انگیزه ی عمل به وظیفه در برابر انحرافات بود، هیچ توجیه و تأویلی نمی پذیرد.

پیام ها:

۱- همه ی علمای اهل کتاب، بد نیستند.**در آیه ی ۸۲ سوره ی مائده، گروهی از آنان ستایش شده اند.*** (کثیراً من الأحبار)

۲- سوء استفاده از موقعیّت ها، حرام است وبزرگ ترین خطر برای علمای دین، فساد مالی است. (لیأکلون اموال الناس بالباطل) (کسانی که متولّی موقوفات اند و آنها را در مسیر اهداف وقف شده مصرف نمی کنند، از مصادیق این آیه می باشند)

۳- بهره گیری علما از مال مردم و بهره نرساندن به آنان، موجب بی رغبتی مردم به دین می شود و مصداقِ «صدّ عن سبیل اللَّه» است. (لیاکلون اموال الناس … و یصدّون عن سبیل اللَّه)

۴- بازداشتن علمای یهود و نصاری مردم را از راه حقّ، به خاطر دست یابی به دنیاست. (یکنزون… یصدّون)

۵ – در اسلام، محدودیّتی برای سرمایه نیست، امّا راه تحصیل آن شروطی دارد و زراندوزی و بدمصرف کردن ثروت حرام است. (الذین یکنزون… ولاینفقونها فی سبیل اللّه) (وقتی زراندوزی حرام باشد، احتکارِ ضروریّات قطعاً حرام است)

۶- مال اندوزی یک بلای اجتماعی است و بدتر از آن حرص است و بدتر از آن احتکار وپنهان کردن است. چون مشکلات بسیاری را برای جامعه فراهم می کند. (الذین یکنزون… ولا ینفقونها)

۷- دنیاپرستی علما و زراندوزی ثروتمندان، سبب قهر الهی است. (فبشّرهم…)

۸ – جمع آوری طلا و نقره و پول، و انفاق نکردن و احتکار آن، گناه کبیره است. چون وعده ی عذاب به آن داده شده است. (الذین یکنزون… عذاب الیم)

یَوْمَ یُحْمَی عَلَیْهَا فِی نَارِ جَهَنَّمَ فَتُکْوَی بِهَا جِبَاهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هَذاَ مَا کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُواْ مَا کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ (۳۵)

روزی که آن طلاها و نقره ها، در آتش دوزخ گداخته می شود و با آنها پیشانی ها و پهلوها و پشت های آنان را داغ می نهند، (فرشتگان عذاب به آنان می گویند:) این است آنچه برای خود اندوختید (و به محرومان ندادید)، پس مزه ی آنچه را که می اندوختید بچشید!

نکته ها:

کلمه ی «تُکوی » از ریشه «کیّ»، به معنای چسباندن چیز داغ به اعضای بدن است.

انتخاب این سه موضع از بدن برای داغ نهادن، یا برای آن است که گرما از این سه نقطه زودتر به درون بدن سرایت می کند،**تفسیر نمونه.*** یا برای این است که ثروتمندان با چهره به فقیران عبوس می کنند، با پهلو بی اعتنایی و با کمر، پشت به آنان می کنند، یا اینکه مراد از صورت، جلوی بدن است و مراد از کمر، عقب بدن و مقصود از پهلو، دو طرف بدن. یعنی کنایه از گداختن همه ی بدن است.

امام صادق علیه السلام ، با استناد به این آیه، ترک زکات را از گناهان کبیره دانسته اند.**تفسیر کنزالدقائق.***

در روایتی ابوذر می گوید: رسول خداصلی الله علیه و آله کنار کعبه دوبار فرمودند: «هم الأخسرون و ربّ الکعبه»، به خدای کعبه قسم! آنان زیانکارترین هستند. پرسیدم: پدر و مادرم فدایت! منظورتان چه کسانی است؟ فرمود: زراندوزان.**تفسیر مجمع البیان.***

پیام ها:

۱- خداوندی که انسان ها را به همان صورت اوّل زنده می کند، می تواند جمادات و طلا و نقره را هم به همان صورتِ دنیوی، حاضر سازد. (هذا)

۲- کیفر وپاداش انسان در قیامت، با اعمال او در دنیا متناسب است. (هذا ماکنزتم)

۳- یکی از ابزارهای شکنجه در قیامت، اموال دنیوی است. (هذا ماکنزتم)

۴- در قیامت، خداوند شیرینی مال و ثروت را از ذائقه ی زراندوزان در می آورد. (فذوقوا)

منبع : تفسیر نور – جلد ۵ – نویسنده : حاج شیخ محسن قرائتی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *