تفسیر آیات ۲۶۴ و ۲۶۵ ،سوره بقره ( نوشتاری ) مفسر : حضرت آیت الله مکارم شیرازى

تفسیر آیه ۲۶۳ ، سوره بقره ( نوشتاری ) مفسر : حضرت آیت الله مکارم شیرازى
25 مرداد 1396
تفسیر آیه ۲۶۶ ، سوره بقره ( نوشتاری ) مفسر : حضرت آیت الله مکارم شیرازى
14 شهریور 1396

تفسیر آیات  ۲۶۴ و ۲۶۵  ، سوره بقره 

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِکُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذى کَالَّذِی یُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ وَ لا یُؤْمِنُ بِاللَّهِ  وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ صَفْوانٍ عَلَیْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ فَتَرَکَهُ صَلْداً لا یَقْدِرُونَ عَلى شَیْ‏ءٍ مِمَّا کَسَبُوا  وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ «۲۶۴» وَ مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ تَثْبِیتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ کَمَثَلِ جَنَّهٍ بِرَبْوَهٍ أَصابَها وابِلٌ  فَآتَتْ أُکُلَها ضِعْفَیْنِ فَإِنْ لَمْ یُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ «۲۶۵»

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر

ای کسانی که ایمان آورده‏ اید! بخششهای خود را با منت و آزار، باطل نسازید؛ همانند کسی که مال خود را برای نشان دادن به مردم، انفاق می‏کند؛ و به خدا و روز رستاخیز، ایمان نمی‏ آورد؛ (کار او) همچون قطعه سنگی است که بر آن، (قشر نازکی از) خاک باشد؛ (و بذرهایی در آن افشانده شود؛) و رگبار باران به آن برسد، (و همه ی خاکها و بذرها را بشوید،) و آن را صاف (و خالی از خاک و بذر) رها کند. آنها از کاری که انجام داده اند، چیزی به دست نمی‏ آورند؛ و خداوند، جمعیت کافران را هدایت نمی‏کند. «۲۶۴» و (کار) کسانی که اموال خود را برای خشنودی خدا، و تثبیت (ملکات انسانی در) روح خود، انفاق می‏کنند، همچون باغی است که در نقطه ی بلندی باشد، و بارانهای درشت به آن برسد، (و از هوای آزاد و نور آفتاب، به حد کافی بهره گیرد،) و میوه ی خود را دو چندان دهد (که همیشه شاداب و با طراوت است.) و اگر باران درشت به آن نرسد، بارانی نرم به آن می رسد. و خداوند به آنچه انجام می‏دهید، بیناست.

تفسیر نمونه

دو مثال جالب در مورد انگیزه‏های انفاق

در دو آیه بالا، نخست اشاره به این حقیقت شده که افراد با ایمان نباید انفاق های خود را به خاطر منت و آزار، باطل و بی اثر سازند.

سپس دو مثال جالب برای انفاق های آمیخته با منت و آزار و ریاکاری و خودنمائی و همچنین انفاقهائی که از ریشه اخلاص و عواطف دینی و انسانی سرچشمه گرفته بیان می‏کند.

می‏فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده‏اید! بخششهای خود را با منت و آزار باطل نسازید» (یا ایها الذین آمنوا لا تبطلوا صدقاتکم بالمن و الاذی).

سپس این عمل را تشبیه به انفاقهائی که توأم با ریاکاری و خودنمائی است می‏کند، می‏فرماید: «این همانند کسی است که مال خود را برای نشان دادن به مردم انفاق می‏کند و ایمان به خدا و روز رستاخیز ندارد» (کالذی ینفق ماله رئاء الناس و لا یؤمن بالله و الیوم الاخر).

و بعد می‏افزاید: «(کار او) همچون قطعه سنگ صافی است که بر آن (قشر نازکی از) خاک باشد (و بذرهایی در آن افشانده شود) و باران درشت به آن برسد، (و خاک و بذرها را بشوید) و آن را صاف رها سازد آنها از کاری که انجام داده‏ اند چیزی به دست نمی‏ آورند» (فمثله کمثل صفوان علیه تراب فاصابه وابل فترکه صلدا لا یقدرون علی شی‏ء مما کسبوا).

چه تعبیر لطیف و رسا و گویائی؟! قطعه سنگ محکمی را در نظر بگیرید که قشر رقیقی از خاک روی آن را پوشانده باشد و بذرهای مستعدی نیز در آن خاک

افشانده شود و در معرض هوای آزاد و تابش آفتاب قرار گیرد، سپس باران دانه درشت پر برکتی بر آن ببارد، با اینکه تمام وسایل نمو و رشد در اینجا فراهم است، ولی به خاطر یک کمبود، همه چیز از بین می‏رود و این باران کاری جز این نمی‏کند که آن قشر باریک را همراه بذرها می‏شوید و پراکنده می‏سازد و سنگ سخت غیر قابل نفوذ را که هیچ گیاهی بر آن نمی‏روید با قیافه خشونت‏ بارش آشکار می‏سازد، چرا که بذرها در محل نامناسبی افشانده شده بود، ظاهری آراسته و درونی خشن و غیر قابل نفوذ داشت و تنها قشر نازکی از خاک روی آن را گرفته بود، در حالی که پرورش گیاه و درخت نیاز به خاک عمیقی دارد که برای پذیرش ریشه‏ ها و ذخیره آب و تغذیه گیاه آماده باشد.

این گونه است اعمال ریاکارانه و انفاقهای آمیخته با منت و آزار که از دلهای سخت و قساوتمند سرچشمه می‏گیرد و صاحبانش هیچ بهره‏ای از آن نمی‏برند و تمام زحماتشان بر باد می‏رود.

و در پایان آیه می‏فرماید: «و خداوند گروه کافران را هدایت نمی‏کند» (و الله لا یهدی القوم الکافرین).

اشاره به اینکه خداوند توفیق هدایت را از آنها می‏گیرد چرا که با پای خود، راه کفر و ریا و منت و آزار را پوییدند، و چنین کسانی شایسته هدایت نیستند، و به این ترتیب انفاقهای ریائی و آمیخته با منت و آزار، همه در یک ردیف قرار گرفته‏ اند.

در آیه‏ ی بعد مثال زیبای دیگری برای نقطه مقابل این گروه بیان می‏کند، آنها کسانی هستند که در راه خدا روی ایمان و اخلاص، انفاق می‏کنند، می‏فرماید: «و مثل کسانی که اموال خود را برای خشنودی خدا و استوار کردن (ملکات عالی انسانی) در روح خود انفاق می‏کنند، همچون باغی است که در نقطه بلندی باشد، و بارانهای درشت و پی در پی به آن برسد (و به خاطر بلند بودن مکان، از هوای آزاد و نور آفتاب به حد کافی بهره گیرد و آن چنان رشد و نمو کند که) میوه خود را دو چندان دهد» (و مثل الذین ینفقون اموالهم ابتغاء مرضات الله و تثبیتا من انفسهم کمثل جنه بربوه اصابها وابل فاتت اکلها ضعفین).

سپس می‏افزاید: «و اگر باران درشتی بر آن نبارد لااقل بارانهای ریز و شبنم بر آن می‏بارد» و باز هم میوه و ثمر می‏دهد و شاداب و با طراوت است (فان لم یصبها وابل فطل).

و در پایان می‏فرماید: «خداوند به آنچه انجام می‏دهید آگاه است» (و الله بما تعملون بصیر).

او می‏داند آیا انفاق انگیزه الهی دارد یا ریاکارانه است، آمیخته با منت و آزار است یا محبت و احترام.

نکته‏ ها:

– از جمله «لا تبطلوا صدقاتکم بالمن و الاذی»، (انفاقهای خود را با منت و آزار باطل نکنید) استفاده می‏شود که پاره‏ای از اعمال ممکن است نتایج اعمال نیک را از بین ببرد و این همان مساله احباط است که شرح آن در ذیل آیه ۲۱۷ همین سوره گذشت.

– تشبیه عمل ریاکارانه به قطعه سنگی که قشر نازکی از خاک روی آن را پوشانیده است بسیار گویا است زیرا افراد ریاکار باطن خشن و بی ثمر خود را با چهره‏ای از خیر خواهی و نیکوکاری می‏پوشانند و اعمالی که هیچگونه ریشه ثابتی در وجود آنها ندارد انجام می‏دهند اما حوادث زندگی به زودی پرده را کنار می‏زند و باطن آنها را آشکار می‏سازد.

– جمله «ابتغاء مرضات الله و تثبیتا من انفسهم» انگیزه‏های انفاق صحیح و الهی را بیان می‏کند و آن دو چیز است: «طلب خشنودی خدا» و «تقویت روح ایمان و ایجاد آرامش در دل و جان»

این جمله می‏گوید: انفاق کنندگان واقعی کسانی هستند که تنها به خاطر خشنودی خدا و پرورش فضائل انسانی و تثبیت این صفات در درون جان خود و همچنین پایان دادن به اضطراب و ناراحتی هائی که بر اثر احساس مسؤولیت در برابر محرومان در وجدان آنها پیدا می‏شود اقدام به انفاق می‏کنند (بنابراین «من» در آیه به معنی «فی» خواهد بود).

– جمله‏ ی «و الله بما تعملون بصیر» که در آخر آیه دوم ذکر شده، هشداری است به همه کسانی که می‏خواهند عمل نیکی انجام دهند که مراقب باشند کوچک‏ترین آلودگی از نظر نیت یا طرز کار پیدا نکنند زیرا خداوند کاملا مراقب اعمال آنها است.

منبع : تفسیر نمونه مرجع عالیقدر اسلام  آیت الله مکارم شیرازى

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

19 − 12 =